Có những bài học lịch sử bắt đầu từ một trang sách, một dòng niên đại hay một bức ảnh. Nhưng cũng có những bài học bắt đầu từ khoảnh khắc một học sinh đứng trước một hiện vật, chăm chú quan sát rồi bất chợt đặt câu hỏi: “Vì sao người ta lại giữ nó đến tận bây giờ?”. Trong khoảnh khắc ấy, lịch sử không còn chỉ là những câu chuyện của quá khứ mà trở thành điều có thể nhìn thấy, cảm nhận và khám phá.
Một giờ học giữa những hiện vật
Không chỉ là nơi lưu giữ những dấu tích của quá khứ, bảo tàng còn có thể trở thành một “lớp học đặc biệt”, nơi lịch sử được tiếp cận bằng quan sát, trải nghiệm và sự khám phá của người học.
Trong lớp học, lịch sử thường được tiếp cận qua sách giáo khoa, bài giảng và những mốc thời gian. Nhưng khi bước vào không gian bảo tàng, những câu chuyện tưởng như xa xôi của quá khứ lại hiện diện qua những hiện vật cụ thể. Một chiếc bình gốm, công cụ lao động, bức ảnh, văn bản hay vật dụng sinh hoạt đều có thể trở thành điểm khởi đầu để người học tìm hiểu về một thời kỳ, một vùng đất và những con người đã làm nên lịch sử.
Điều thú vị của việc học lịch sử qua hiện vật là người học không chỉ “nghe” mà còn được quan sát, đặt câu hỏi, suy luận và trải nghiệm. Trước một hiện vật, học sinh có thể tìm hiểu về chất liệu, hình dáng, công dụng, dấu vết sử dụng và hoàn cảnh ra đời. Từ những chi tiết tưởng chừng nhỏ bé ấy, các em từng bước khám phá những câu chuyện lớn hơn về đời sống xã hội, văn hóa và con người trong quá khứ.
Một hiện vật gốm không chỉ cho biết kỹ thuật chế tác của cư dân xưa mà còn có thể gợi mở câu chuyện về đời sống, sinh hoạt và giao thương. Một bức ảnh cũ không đơn thuần ghi lại một khoảnh khắc mà còn giúp người xem hình dung về diện mạo đô thị, con người và những biến đổi của xã hội.
Vì thế, hiện vật không chỉ là vật chất hữu hình mà còn là một dạng tư liệu lịch sử trực quan. Khi được đặt trong đúng bối cảnh và được khai thác bằng những câu hỏi phù hợp, hiện vật giúp những kiến thức vốn trừu tượng trong sách vở trở nên cụ thể, gần gũi và dễ ghi nhớ hơn.
Giờ đây, một giờ học tại bảo tàng cũng không nhất thiết phải bắt đầu bằng việc nghe thuyết minh. Học sinh có thể cùng quan sát hiện vật, tìm kiếm thông tin, giải mã những dấu vết, đưa ra nhận xét hoặc tham gia những trò chơi, hoạt động trải nghiệm. Người hướng dẫn lúc này không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn đóng vai trò gợi mở, giúp người học tự tìm ra câu trả lời.
Cách tiếp cận ấy góp phần thay đổi quan niệm về bảo tàng – từ một nơi “để xem hiện vật” thành một không gian học tập và trải nghiệm. Ở đó, lịch sử không chỉ được kể lại mà còn được nhìn thấy, cảm nhận và khám phá bằng tư duy của chính người học.
Khi người đương thời kể chuyện hiện vật
Nếu hiện vật là “bằng chứng” của quá khứ thì những người từng sống trong giai đoạn lịch sử ấy chính là những người có thể trao cho hiện vật thêm một lớp ký ức.
Hai khách mời là ông Hồ Duy Lệ – Nguyên phóng viên Báo Giải phóng Quảng Đà, nguyên Tổng Biên tập Báo Quảng Nam và bà Huỳnh Thị Hồng Hoa – Cán bộ Hội Phụ nữ phường Hải Châu giao lưu tại chương trình Nghe hiện vật kể “Bước qua thời bao cấp”
Một hiện vật trong bảo tàng có thể mang nhiều lớp thông tin, nhưng câu chuyện phía sau nó đôi khi chỉ thực sự sống động khi được kể bởi những người từng chứng kiến, từng sử dụng hoặc từng sống trong thời kỳ mà hiện vật ấy thuộc về.
Một chiếc radio cũ có thể chỉ là một vật dụng của một thời đã qua. Nhưng với một người từng sống trong những năm tháng chiến tranh, đó có thể là chiếc radio cả gia đình quây quần bên nhau để nghe tin tức. Một bức ảnh cũ có thể chỉ ghi lại một khoảnh khắc, nhưng với người trong ảnh hoặc người từng chứng kiến sự kiện, nó có thể gắn với cả một câu chuyện về con người, hoàn cảnh và những ký ức không dễ phai mờ.
Hay một chiếc tem phiếu, cặp lồng, phích nước, chiếc xe đạp… có thể đưa người xem trở về với đời sống thời bao cấp qua lời kể của những người từng trải qua. Khi ấy, người xem không chỉ biết hiện vật được sử dụng để làm gì mà còn hiểu nó đã hiện diện như thế nào trong đời sống của một gia đình, một cơ quan hay một cộng đồng.
Khi người đương thời kể về hiện vật, hiện vật được bổ sung thêm một chiều kích đặc biệt: ký ức cá nhân.
Dù những câu chuyện ấy không thay thế cho tư liệu lịch sử nhưng chúng bổ sung cho hiện vật một lớp thông tin giàu tính trải nghiệm, giúp người xem hiểu hơn về con người phía sau hiện vật. Từ một vật thể, hiện vật trở thành điểm kết nối giữa quá khứ và hiện tại. Đây cũng là một hướng đi để Bảo tàng Đà Nẵng phát huy giá trị của di sản ký ức. Khi thế hệ những người từng trải qua các giai đoạn lịch sử ngày càng lớn tuổi, việc ghi âm, ghi hình, phỏng vấn và số hóa lời kể của họ trở nên cần thiết. Mỗi lời kể, khi được kiểm chứng và đặt trong mối liên hệ với hiện vật, tài liệu và các nguồn sử liệu khác, có thể trở thành một phần của “hồ sơ ký ức” phong phú cho bảo tàng.
Từ người đi xem đến người tham gia khám phá
Với việc trực tiếp được nhìn, được nghe, được trải nghiệm, công chúng, đặc biệt là học sinh, không còn chỉ là người tiếp nhận thông tin. Các em được đặt vào vị trí của người khám phá: quan sát hiện vật, đặt câu hỏi, lắng nghe nhân chứng, đối chiếu thông tin và tự hình thành nhận thức của mình về quá khứ.
Đặc biệt với lịch sử địa phương, phương pháp này càng có ý nghĩa. Những hiện vật gắn với vùng đất, con người và ký ức của chính Đà Nẵng có thể giúp thế hệ trẻ nhận ra rằng lịch sử không phải điều gì quá xa xôi. Lịch sử hiện diện trong những di sản ngay quanh mình, trong câu chuyện của gia đình, quê hương và cộng đồng.
Bảo tàng có một lợi thế đặc biệt mà sách giáo khoa không thể thay thế hoàn toàn: hiện vật thật, không gian thật và câu chuyện được đặt trong mối liên hệ với những bằng chứng vật chất cụ thể. Từ đó, một giờ học lịch sử có thể trở thành một cuộc đối thoại giữa người trẻ với quá khứ.
Các bạn học sinh tham gia hoạt động trải nghiệm “Bữa cơm đoàn viên” trong chương trình giáo dục “Bước qua thời bao cấp”
Khi học sinh bắt đầu đặt những câu hỏi như: Ai đã sử dụng hiện vật này? Nó xuất hiện trong hoàn cảnh nào? Người từng sống trong thời kỳ ấy đã nhìn nhận nó ra sao? Vì sao hiện vật vẫn được lưu giữ đến hôm nay? – cũng là lúc bảo tàng vượt qua vai trò của một nơi trưng bày để trở thành không gian khơi gợi tư duy và đối thoại với quá khứ.
Đó cũng là mục tiêu mà chương trình “Nghe hiện vật kể” của Bảo tàng Đà Nẵng hướng đến: hiện vật không chỉ được nhìn thấy mà còn được hiểu; để những câu chuyện không chỉ được kể mà còn được tiếp nối; và để mỗi lần công chúng bước ra khỏi bảo tàng, họ mang theo không chỉ một vài thông tin về quá khứ mà cả mong muốn được hiểu hơn về nơi mình đang sống. Bởi lịch sử không chỉ nằm trong những trang sách- Lịch sử còn nằm trong những hiện vật được gìn giữ, trong ký ức của những người từng trải qua và trong cách thế hệ hôm nay tiếp nhận, đặt câu hỏi và kể lại câu chuyện ấy.
Phan Ngọc Mỹ (Phòng Sưu tầm, Trưng bày và Bảo quản)
