NGHỆ NHÂN BÀI CHÒI XỨ QUẢNG - TRUYỀN NHÂN VÀ TRUYỀN NGHỀ

Địa chỉ sưu tầm: Võ Thị Thanh Vân - Hội Văn nghệ dân gian TP.Đà Nẵng

NGHỆ NHÂN BÀI CHÒI XỨ QUẢNG - TRUYỀN NHÂN VÀ TRUYỀN NGHỀ

 

Võ Thị Thanh Vân

Hội Văn nghệ dân gian TP.Đà Nẵng

 

I.VÀI NÉT KHÁI QUÁT VỀ NGHỆ THUẬT BÀI CHÒI QUẢNG NAM 

Trong rất nhiều di sản văn hóa đặc sắc của khu vực miền Trung nói chung, Quảng Nam nói riêng nghệ thuật Bài chòi là di sản văn hóa quý giá, độc đáo. Đó là nét văn hóa đặc trưng của cùng văn hóa duyên hải Nam Trung Bộ. Một số nhà nghiên cứu nhận định rằng: Nghệ thuật Bài chòi được hình thành và phát triển sau năm 1471 kể từ lúc người Việt từ phía Bắc vào khai phá vùng đất mở vùng đất phương Nam. “Bài chòi loại hình văn học dân gian, hình thành phát triển trong quá trình lao động sản xuất, giao lưu văn hóa của người Việt khi vào định cư khai phá vùng đất Đàng Trong”. Trò chơi bài chòi ra đời bắt nguồn từ quá trình lao động sản xuất, từ sự sáng tạo nghệ thuật của người dân lao động. “Lúc đầu trò chơi Bài chòi chỉ là hình thức dùng để xua đuổi chim, thú phá hại sản xuất. Người ta dựng những chòi canh liên hoàn bên các ruộng lúa, nương rẫy, căng dây gắn các vật dụng tạo ra tiếng động, gõ mõ, đánh phèng la khi có thú rừng đến quấy phá. Những lúc yên tĩnh từ chòi này hô hát với chòi kia để giải trí bằng lối ứng tác, đối đáp hoặc những bài ca điệu hát có sẵn…”. Qua thời gian, nghệ thuật Bài chòi được định hình và phát triển với nhiều hình thức phong phú, là sinh hoạt văn hóa, văn nghệ dân gian không thể thiếu của người dân lao động vùng nông thôn.

Trước đây, ở Quảng Nam vào dịp Tết Nguyên đán, hội Bài chòi dân gian thường được tổ chức ở sân đình, khu sinh hoạt văn hóa hoặc những khu đất rộng rãi trong làng. “Người ta dựng lên ở đó 09 cái chòi, có nơi 11 chòi. Chòi trung ương lớn hơn, cao hơn ở giữa các chòi hoặc các chòi còn lại dựng theo hai hàng song song với chòi trung tâm. Chòi trung tâm dành cho các vị chức sắc có thể ngồi được 5,6 người; chòi con khoảng 2,3 người. Nhà hội được làm ở đầu sân có bàn ghế, trà nước, quà thưởng, bánh trái, rượu… và là nơi hội họp của các chức sắc và Ban tổ chức. Xung quanh các chòi cắm cờ đuôi nheo và cờ tam giác đủ màu. Trước nhà hội cắm một cây Nêu làm bằng cây tre nhỏ, trảy hết mắt cành, chỉ còn lá ở đầu ngọn, một lá cờ hình vuông to được treo nghiêng ở trên đầu cây Nêu. Trước mỗi chòi con có gắn một khúc thân cây chuối nhỏ để đến khi tới một con bài, anh/ chị Hiệu cắm một lá cờ nhỏ hình tam giác vào đó, cắm cây thứ hai là bài chờ, cắm cây thứ ba là bài tới”. Trong trò chơi Bài chòi thì anh/chị Hiệu đóng vai vô cùng quan trọng, đó là người hô, hát có chất giọng tốt, có tài ứng khẩu lanh lợi, thuộc nhiều câu ca dao - tục ngữ, có khả năng kiến tại, biến hóa cuộc chơi trở nên vui nhộn, hoạt náo, lôi cuốn người chơi.

Chơi Bài chòi ngày Tết là thú vui trong những ngày đón xuân còn có ý nghĩa thử vận may đầu năm. “Bài chòi là trò chơi dân gian thường được diễn ra vào mùa xuân, người ta đến xem ngoài mục đích tiêu khiển vui chơi trong ba ngày Tết, còn có mục đích đến nghe anh Hiệu thuật chuyện đời để suy ngẫm, lại có mạch lạc đi qua những tính khí khác nhau của những con người mà anh Hiệu tự cảm biến”. Câu hô trò chơi Bài chòi gọi là “hô thai” hay còn gọi là “thai Bài chòi”- chữ thai có nghĩa là “đố”. Câu thai là câu đố mà theo đó “hô thai” là nói cho nhiều người nghe được câu thai, câu đố nào đó. Vì thế, “Câu thai thường được viết nôm na bằng thơ lục bát, có tính chất ẩn dụ hoặc dùng từ đồng âm gắn với tên con bài để người nghe có phần hồi hộp trong khi chờ đợi”. Phần hô thai của Bài chòi được lấy từ kho tàng văn học dân gian thể hiện tình yêu gia đình, tình yêu quê hương đất nước, tình cảm lứa đôi, tinh thần cố kết cộng đồng… chứa đựng những bài học về đạo đức, kinh nghiệm ứng xử ở đời. Lời hô, hát mang tính bình dị, dí dỏm, tinh nghịch vốn dĩ tồn tại lâu nay trong đời sống của người dân lao động. “Ở Quảng Nam, nghệ thuật Bài chòi rất thịnh hành ở vùng tự do từ trong kháng chiến chống Pháp nhưng rõ nét nhất là từ trong kháng chiến chống Mỹ và phát triển mạnh mẽ ở giai đoạn sau”. Trong kháng chiến chống Mỹ, Bài chòi phát triển mạnh, là bộ môn nghệ thuật chiếm vị trí thống sói trong nền văn nghệ giải phóng. Loại hình nghệ thuật này thâm nhập trong đời sống nhân dân, là món ăn tinh thần không thể thiếu của đại bộ phận quần chúng lao động. 

Về âm nhạc, hô, hát Bài chòi chủ yếu dựa trên bốn làn điệu: Xuân nữ, Cổ bản, Xàng xê và Hò Quảng. Về sau, các nghệ sĩ dân gian đã sáng tạo và biến tấu bởi nhiều làn điệu dân ca, điệu hò, điệu lý… đậm chất dân ca truyền thống như hò ba lý, hò khoan, hò chèo thuyền, vè Quảng, lô tô, lý tang tích, lý năm canh, hò giã vôi… đôi khi được anh/chị Hiệu biến tấu linh hoạt, ứng tác thông minh; như vận thêm ca dao, tục ngữ, hoặc tân nhạc… càng làm cho hội Bài chòi thêm hấp dẫn, vui nhộn. Từ các hội Bài chòi dân gian trải qua thời gian nghệ thuật Bài chòi đã từ “đất” lên “giàn”, từ sân khấu dân gian hình thành sân khấu dân ca kịch Bài chòi truyền thống, những làn điệu dân ca dần làm nên những tuồng tích như: “Thạch Sanh – Lý Thông”, “Lâm Sanh - Xuân Nương”, “Phạm Công – Cúc Hoa”, “Thoại Khanh – Châu Tuấn”… về sau được các Đoàn văn công giải phóng dàn dựng phục vụ quân và dân, cổ vũ thêm sức mạnh, động viên tinh thần chiến đấu chống giặc cứu nước, tiêu biểu là các tác phẩm: “Tiếng sấm Tây Nguyên”, “Một mạng người”, “Trước giờ xuất kích”, “Ba cùng”, “Đường phố dậy lửa”… tình tiết của các vở kịch được chuyển thể bằng những làn điệu dân ca Bài chòi. Cùng với đó là những độc tấu dân ca Bài chòi như: “Quảng Nam tung cánh chim bằng” (tác giả Hải Liên), “Gửi lòng con đến cùng cha”, “Dòng máu Bác Hồ” (tác giả Thu Bồn)…

Nghệ thuật Bài chòi Quảng Nam mang sắc thái riêng, độc đáo với những làn điệu dân ca, lời ca mang phương ngữ địa phương như “mô, tê, răng, rứa…”. Chính vì tính dân dã, mộc mạc và vui nhộn nên các hội Bài chòi dân gian luôn thu hút đông đảo người dân và du khách tham gia. Điều thú vị của trò chơi Bài chòi là nơi trổ tài, vừa là nơi biểu diễn, hò hát, đối đáp, được giao lưu, gặp gỡ tâm tình… Ở Quảng Nam những năm qua, Bài chòi còn trở thành phương tiện nghệ thuật chuyển tải các chủ trương, đường lối của Đảng và Nhà nước về xây dựng Nông thôn mới, đô thị văn minh, bảo vệ môi trường, an toàn giao thông, hôn nhân gia đình, phòng chống bạo lực gia đình… đến các tầng lớp nhân dân một cách thiết thực, hiệu quả. Như vậy, từ hình thức sinh hoạt giải trí trong cộng đồng làng xã, Bài chòi còn có môi trường thực hành và sáng tạo nghệ thuật. Đây là nơi bảo tồn vốn văn nghệ dân gian, phong cách trình diễn và giá trị văn hóa vùng miền. Các thành tố như: thơ ca, hò vè, ca dao, tục ngữ… được chuyển tải một cách sinh động tạo sức hấp dẫn đối với công chúng trở thành sinh hoạt văn hóa nghệ thuật thiết yếu trong đời sống văn hóa làng, xã. 

Ngày nay, nghệ thuật Bài chòi vẫn giữ được nét đặc sắc riêng có của loại hình diễn xướng dân gian xuất phát từ trong lao động, từ âm nhạc, ca hô (hô, hát) đến nghệ thuật trình diễn Bài chòi. Điều này được minh chứng rất rõ qua nghệ thuật biểu diễn của các truyền nhân và nghệ nhân, cách diễn tấu của nhạc công Bài chòi trên khắp vùng đất Quảng Nam. Nghệ thuật Bài chòi có sức sống bền bĩ chính là nhờ sự đóng góp rất lớn của các thế hệ nghệ nhân truyền nghề xứ Quảng; họ là những anh/ chị Hiệu đam mê, say nghề am hiểu nghệ thuật Bài chòi góp phần rất lớn trong việc lan tỏa giá trị độc đáo của loại hình nghệ thuật này. Chính nhờ lực lượng nghệ sĩ “chân đất” này mà nghệ thuật Bài chòi đã lưu truyền qua bao thế hệ.

II. ĐỘI NGŨ NGHỆ NHÂN VỚI CÔNG TÁC TRUYỀN DẠY NGHỆ THUẬT BÀI CHÒI Ở QUẢNG NAM

2.1. Đội ngũ truyền nhân và nghệ nhân Bài chòi ở Quảng Nam

          Ở Quảng Nam lâu nay có một đội ngũ truyền nhân và nghệ nhân truyền dạy nghệ thuật Bài chòi ở cơ sở khá đông đảo. Ngay từ sau ngày đất nước thống nhất, một số địa phương trong tỉnh đã củng cố phong trào, nuôi dưỡng nghệ thuật dân ca, hô, hát Bài chòi. Từ tháng 3.1983, ngay sau khi Trung tâm Văn hóa & Thể thao thị xã Hội An được thành lập, những nghệ lớn tuổi của thị xã Hội An đã đứng ra tổ chức gầy dựng phong trào hô, hát Bài chòi. Để tiếp sức cho việc làm này, những người có trách nhiệm đã mời nghệ nhân về truyền dạy, nuôi dưỡng phong trào. Người được mời là ông Hải Nam – Trưởng Phòng Văn hóa - Thông tin huyện Duy Xuyên và cô Hường (từ Thành phố Hồ Chí Minh) về Hội An dạy bài bản nghệ thuật Bài chòi. Mỗi lớp tổ chức học tập trong thời gian một tháng. Từ các lớp tập huấn, bồi dưỡng các nghệ nhân, diễn viên lớn tuổi được tiếp thêm sức mạnh và họ đã dốc lòng nuôi dưỡng nghệ thuật hô, hát Bài chòi, tiêu biểu như: ông Trần Sung, Võ Thới, Diệp Văn Thưởng, bà Huỳnh Thị Kiểm, Phạm Thị Thạnh, Nguyễn Thị Nữ, Võ Thị Hóa… (thuộc Đội Thông tin Lưu động thị xã Hội An). Họ thường xuyên đứng ra tổ chức các hội Bài chòi dân gian nhưng đời sống còn nhiều khó khăn nên rất ít người tham gia. Mặc dù vậy, những người tâm huyết với Bài chòi vẫn gìn giữ trao truyền, giữ lửa qua các thế hệ.

      Tại các xã, phường, Phòng Văn hóa – Thông tin, Trung tâm Văn hóa – Thể thao các huyện, thị xã, thành phố hình thành lớp nghệ nhân đa tài, vừa sáng tác, dàn dựng vừa truyền dạy cho lực lượng diễn viên các Đội Thông tin Lưu động tiêu biểu như: Phạm Phú Sương, Xuân Giá (đã mất), Lương Đáng (Hội An), Lê Trung Thùy (Duy Xuyên), Nguyễn Hải Triều (đã mất) Đại Lộc, Chu Nhật Linh (Điện Bàn), Quang Tự (Thăng Bình), Thế Lữ (Tam Kỳ), Lý Như Sanh (Núi Thành)… Lớp nghệ nhân như Lê Trung Thùy (Duy Xuyên), Nguyễn Hải Triều (Phòng Văn hóa và Thông tin Đại Lộc)… vừa có năng lực viết lời, vừa dàn dựng, vừa bồi dưỡng, tập luyện cho đội ngũ diễn viên… tham gia hội thi liên hoan cấp tỉnh, khu vực, toàn quốc. Họ cũng thường được các hội, ngành đoàn thể trong tỉnh mời dàn dựng chương trình tham gia liên hoan, hội thi. Ngoài ra, các nghệ nhân còn được mời truyền dạy cho thành viên các Câu lạc bộ dân ca Bài chòi tại các xã, phường, thị trấn, giáo viên thanh nhạc và học sinh các trường Tiểu học và THCS.

           Nghệ nhân Lê Trung Thùy vừa nhà viết kịch bản không chuyên, vừa là người thầy của lực lượng diễn viên quần chúng tại các Đội Thông tin Lưu động ở xã, phường, thị trấn, các cơ quan ban ngành các huyện, thị xã, thành phố. Ông đã viết hơn 300 kịch bản dân ca Bài chòi gồm tiểu phẩm dân ca kịch, tiểu phẩm ngắn chuyển thể dân ca Bài chòi, sáng tác lời mới cho dân ca Bài chòi. Ông sáng tác 30 quân bài qua các Lời thai pho văn (gồm Ông ầm, Nhất gối, Bánh Hai, Ba Bụng, Tứ tượng, Ngũ nón, Sáu tiền, Bảy liễu, Tám tiền, Chín cu). Lời thai pho vạn (gồm Bạch huê, Nhứt trò, Nhì Bí, Tam Quăng, Tứ cẳng, Ngũ trưa, Lục Trạng, Thất vung, Bát bồng, Cửu chùa). Lời thai pho sách (gồm Thái tử, Nhất nọc, Nhì nghèo, Ba gà, Tứ xách, Ngũ dụm, Sáu bường, Bảy sưa, Đỏ mỏ). Ông luôn dành tình yêu cho dân ca Bài chòi, khát khao gìn giữ vốn quý văn hóa văn nghệ cho thế hệ mai sau. Bên cạnh việc gìn giữ, công việc truyền nghề làm sống lại giá trị nghệ thuật của dân ca Bài chòi trước nguy cơ mai một cũng được ông đặc biệt quan tâm.

       Nghệ nhân Nguyễn Đáng có nghệ danh là Lương Đáng được Nhà nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân ưu tú năm 2019. Ông từng là cộng tác viên của Phòng Văn hóa - Thông tin thị xã Hội An từ năm 1985-1993. Hơn 50 năm trải nghiệm với Bài chòi, ông là người góp phần quan trọng trong việc khôi phục nghệ thuật hô, hát Bài chòi ở Hội An. Từ những năm 80 của thế kỷ 20, bản thân ông vừa hô, hát - là anh Hiệu chính trong các hội Bài chòi dân gian ở Hội An phục vụ nhân dân vui chơi trong dịp Tết. Về sau Lương Đáng liên tục tham gia các chương trình Fastival di sản Quảng Nam. Bên cạnh đó, ông cũng được Trung tâm Văn hóa &Thể thao Hội An chọn làm Hiệu nam chính trong các hội Bài chòi Đêm rằm phố cổ từ năm 1999. Ông tham gia biểu diễn Bài chòi phục vụ người dân và du khách tại Bồn Binh An Hội, các chương trình quảng bá văn hóa - du lịch của Hội An với các tỉnh, thành phố trong cả nước, và nước ngoài. Và cũng từ đây, Lương Đáng bắt đầu nghiên cứu, sưu tầm, ứng tác. Ông sáng tác thêm những câu hô thai mới, tham gia truyền dạy cho thế hệ trẻ, đào tạo một số hạt nhân ở cơ sở để có đủ nhân lực phục vụ cho du lịch phố cổ. “Là người có năng lực kiến tại, nắm vững tri thức về các làn điệu dân ca Bài, nghệ thuật Tuồng và tân nhạc, nhờ có kỹ năng ứng tác giỏi trong hô hát mà các hội Bài chòi dân gian ở Hội An có anh Hiệu Lương Đáng dẫn dắt thì hội Bài chòi luôn hoạt náo, đầy ắp tiếng cười. Điều đặc biệt ở Lương Đáng là tri thức về nghệ thuật trình diễn, cách tổ chức các hội Bài chòi dân gian, kỹ năng kết hợp ứng dụng các loại hình nghệ thuật hiện đại và truyền thống vào trong diễn xuất. Lương Đáng rất tài tình trong việc đưa tân nhạc vào trong các làn điệu dân ca Bài chòi, sự chuyển hướng bất ngờ ấy làm người chơi vô cùng thích thú” – ông Võ Phùng – Nguyên Giám đốc Trung tâm Văn hóa – Thể thao thành phố Hội An nhận định. Trong các hội Bài chòi dân gian ở Hội An, ông đã tận tình hưởng dẫn người chơi nhất là người trẻ và du khách nước ngoài. 

         Cùng với Hiệu nam Lương Đáng, Hiệu nữ chính Nghệ nhân ưu tú Phùng Ngọc Huệ - nguyên là diễn viên của Đội Thông tin Lưu động thuộc Trung tâm Văn hóa- Thể thao thành phố Hội An, sự góp mặt của hai nghệ nhân này trong các hội Bài chòi Đêm rằm phố vào tối 14 âm lịch hằng tháng luôn thu hút đông đảo người dân và du khách tham quan tham gia trò chơi Bài chòi. Từ năm 2004, Trung tâm Văn hóa – Thể thao phối hợp với Phòng Giáo dục – Đào tạo thành phố Hội An đưa dân ca vào học đường, dân ca trở thành môn học chính khóa, chị đã trực tiếp đứng lớp trao truyền nghệ thuật Bài chòi cho học sinh bậc THCS. Từ năm 2011, Trung tâm Văn hóa – Thể thao Hội An mở lớp học hát dân ca trong Khu phố cổ, chị phụ trách lớp dạy hát dân ca cho học sinh và du khách tại Chùa Cầu. Là lớp nghệ nhân đi trước, chị đã tâm huyết truyền dạy nghề cho các diễn viên như: Lệ Nga, Dương Quý, Thu Sang, Kim Anh, Thu Sang, Thu Ly… Hiện nay lực lượng trẻ, kế cận đã thay thế chị đảm đương việc truyền dạy dân ca Bài chòi cho thế hệ trẻ. Từ năm 2021, NNƯT Phùng Ngọc Huệ luôn được Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Quảng Nam mời tham gia các lớp truyền dạy “thực hành di sản nghệ thuật Bài chòi” cho học viên các Câu lạc bộ/ Đội/ Nhóm Bài chòi các huyện, thị xã, thành phố, lực lượng giáo viên thanh nhạc và học sinh các trường Mầm non, Tiểu học, THCS và TH.

          Lớp nghệ nhân trẻ hiện như: Thu Hương, Nguyễn Văn Quý, Lệ Nga, Kim Anh, Hạnh Hoa, Minh Nhanh, Thu Sang, Thu Ly… là những người trẻ, tài năng, có chất giọng và khá am hiểu nghệ thuật Bài chòi, có kỹ năng diễn xuất tốt và đầy sức sáng tạo. Công việc chính của họ là biểu diễn phục vụ người dân và du khách tham quan 3 suất/ ngày tại Nhà biểu diễn Nghệ thuật cổ truyền Hội An (trong các khung giờ 10h15, 15h15, 16h15 hằng ngày) và 19h hằng đêm tại Bồn Binh Hội An. Họ đã trực tiếp dạy hát dân ca cho học sinh và du khách tại Chùa Cầu. Từ năm 2021, nghệ nhân Nguyễn Văn Quý, Lê Thị Thu Sang đã được Sở Văn hóa, Thể thao & Du lịch Quảng Nam mời tham gia công tác truyền dạy nghệ thuật Bài chòi cho học viên tại các Câu lạc bộ/ Đội/ Nhóm Bài chòi, giáo viên thanh nhạc và học sinh các trường Tiểu học, THCS trên địa bàn tỉnh. Riêng nghệ nhân Nguyễn Văn Quý gắn với sân khấu Bài chòi từ năm 2003 đến nay, không chỉ tham gia biểu diễn phục vụ du khách và người dân đến tham quan phố cổ Hội An, anh còn truyền dạy nghệ thuật Bài chòi cho học sinh các trường Tiểu học, THCS ở thành phố Hội An, dạy hát dân ca cho thiếu nhi và du khách tại Chùa Cầu. Những năm gần đây, anh còn được các ngành, hội, đoàn thể, các Câu lạc bộ tại các xã, phường và các trường học mời dàn dựng chương trình tham gia hội thi, hội diễn, liên hoan nghệ thuật dân ca Bài chòi… Nghệ nhân Nguyễn Văn Quý đã góp phần rất lớn trong việc giới thiệu, quảng bá nghệ thuật Bài chòi ra các tỉnh, thành trong nước và nước ngoài. 

            Bên cạnh lực lượng nghệ nhân có nghề, có môi trường thuận lợi để trao truyền nghệ thuật Bài chòi thì tại một số địa khác trong tỉnh vẫn còn một lực lượng truyền nhân đang âm thầm truyền nghề. Họ trưởng thành từ phong trào nghệ thuật quần chúng ở cơ sở, từ các Đội Thông tin Lưu động của những năm 80. Tiêu biểu như nghệ nhân Phạm Thanh Tùng - CLB Bài chòi xã Thu Bồn là người có năng lực viết lời, có khả năng truyền dạy. Ông thường xuyên được các địa phương như: Phú Ninh, Hiệp Đức, Quế Sơn, Duy Xuyên… mời dàn dựng chương trình tham gia liên hoan, hội thi. Ông cũng rất tâm huyết trong việc tập luyện cho các thành viên CLB Bài chòi xã Duy Hòa nay là CLB Bài chòi xã Thu Bồn quê ông. Tại các xã, phường, thị trấn lâu nay cũng hình thành đội ngũ nghệ nhân am hiểu nghệ thuật Bài chòi như Lê Thị Tám, Nguyễn Thị Tuyết Hoa (Trung tâm Văn hóa – Thể thao Duy Xuyên). Trịnh Tám (CLB Bài chòi xã Vu Gia). Trịnh Ký Đức, Trịnh Ký Hiệp (CLB Bài chòi xã Bình Lâm). Nguyễn Đức Xa, Trần Văn Lộc, Lê Xăng, Bùi Thị Thanh Tuyền (CLB Bài chòi xã Thu Bồn). Trương Minh Hạnh (CLB Bài chòi phường Bàn Thạch). Đỗ Đức Lai, Lê Thị Phương, Đỗ Xuân Cúc (CLB Bài chòi xã Tây Hồ). Lý Như Sanh, Kim Anh, Thanh Thảo, Như Quang (CLB Bài chòi xã Núi Thành). Thu Thôi (CLB Bài chòi xã Thạnh Bình),… Đây là những anh/ chị Hiệu có chất giọng hô, hát tốt, có năng lực viết lời, có khả năng dẫn dắt học sinh và những người có sở thích tập luyện bộ môn nghệ thuật này.

          Ngoài ra, Đoàn Ca kịch Quảng Nam cũng có lớp nghệ sĩ tích cực tham gia công tác truyền dạy nghệ thuật Bài chòi, tập các trích đoạn sân khấu chuyển thể dân ca Bài chòi như: NSND Từ Minh Hiệp, NSƯT Trần Ngọc Thủy, NSƯT Hải Yến, NSƯT Huỳnh Quang Việt, các nghệ sỹ như: Võ Thìn, Thu Hương cùng với đội ngũ nhạc công chuyên nghiệp như: Quốc Hộ, Hoàng Anh Kiệt, Nguyễn Tình (Đoàn Ca kịch Quảng Nam). Dương Tấn Sanh, Nguyễn Tiến, Phan Văn Dưỡng, Nguyễn Quang Phong, Trần Thanh Tuấn, Trần Nguyên Khánh, Nguyễn Văn Tuấn… (Trung tâm Bảo tồn Di sản Thế giới Hội An).

2.2. Công tác truyền dạy nghệ thuật Bài chòi ở các địa phương trong tỉnh

           Dẫn đầu trong phong trào phục hồi và nuôi dưỡng nghệ thuật Bài chòi là Thị xã Hội An. Kể từ tháng 3.1983, khi Nhà văn hóa thị xã Hội An được thành lập, những người có trách nhiệm đã mở lớp hát dân ca. Từ năm 2000, Trung tâm Văn hóa &Thể thao Hội An mở các lớp nhạc cụ dân tộc, dân ca Bài chòi bồi dưỡng thêm kiến thức, kỹ năng trình diễn cho lực lượng diễn viên và nhạc công nhằm gây dựng phong trào văn hóa văn nghệ ở cơ sở. Từ năm 2004, Trung tâm Trung tâm Văn hóa &Thể thao Hội An phối hợp với Phòng Giáo dục – Đào tạo thành phố đưa dân ca, Bài chòi vào trường học. Mỗi năm học tổ chức dạy hát dân ca theo dạng cuốn chiếu cho 2 trường THCS vào thứ 2 hàng tuần. Từ năm 2011, Trung tâm Văn hóa – Thể thao Hội An phối hợp với Phòng Giáo dục – Đào tạo thành phố (có văn bản ký kết) mở lớp học hát dân ca Bài chòi hằng đêm trong Khu phố cổ cho học sinh hai trường THCS nội thị: Trường Nguyễn Duy Hiệu và Trường Kim Đồng. Hằng đêm tại Chùa Cầu có từ 20-30 em học sinh đến học hát dân ca. Hiện nay, lớp dạy hát dân ca tại Chùa Cầu cho học sinh và du khách vẫn duy trì hằng đêm vào khung giờ 19h. Sau khi tiếp quản một phần chức năng của Trung Tâm Văn hóa, Thể thao và Truyền thanh - Truyền hình thành phố Hội An, Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Thế giới Hội An đã cử nghệ nhân truyền dạy các lớp học dân ca Bài chòi tại Trường THCS Nguyễn Du (phường Hội An đông) vào sáng thứ 2, Trường TH-THCS Trần Quốc Toản (phường Hội An) vào sáng thứ 5. Giáo viên hướng dẫn gồm: Nghệ nhân Nguyễn Văn Quý, Lệ Nga, Thu Hương, Kim Anh, Minh Nhanh, Hạnh Hoa, Thu Sang, Thu Ly… Sau nhiều năm tổ chức, hai hoạt động trên đã có hơn 20.000 lượt học sinh và du khách tham gia học hát dân ca. 

           Năm 2017-2018, Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An đã phối hợp với Phòng Giáo dục – Đào tạo thành phố tổ chức biên soạn và giảng dạy bộ tài liệu “Giáo dục di sản học đường” dành cho học sinh bậc Tiểu học. Bên cạnh việc học, các em học sinh còn được tham quan tại các điểm di tích, bảo tàng, không gian tổ chức các hội Bài chòi dân gian, xem phim giới thiệu về trò chơi Bài chòi, gặp gỡ anh/ chị Hiệu hô, hát Bài chòi. Ngoài ra, Trung tâm còn tổ chức các lớp tập huấn nhằm giúp giáo viên nâng cao trình độ hiểu biết, cảm thụ về di sản, trong đó có di sản Bài chòi. 

           Tại huyện Duy Xuyên cũng có những cách làm hay để bảo tồn và phát huy nghệ thuật Bài chòi. Năm 2018, UBND xã Duy Tân đã phối hợp với Trung tâm Văn hóa & Thể thao huyện Duy Xuyên tổ chức tập huấn Bài chòi cho các em học sinh Trường THCS Lê Quý Đôn. Ngành Văn hóa huyện Duy Xuyên đã phối hợp với Phòng Giáo dục - Đào tạo đưa nghệ thuật Bài chòi vào truyền dạy trong trường học; tổ chức liên hoan “Em yêu tiếng hát dân ca”… Các hoạt động này góp phần đưa nghệ thuật Bài chòi lan tỏa trong thế hệ trẻ. 

          Tại thành phố Tam Kỳ, CLB Bài chòi xã Tam Thăng luôn đi đầu trong việc khôi phục nghệ thuật Bài chòi. Ông Trương Minh Hạnh – Chủ nhiệm CLB là người rất tâm huyết với phong trào; với sự hỗ trợ của chính quyền, ông đã tập hợp những người có năng khiếu thành lập Câu lạc bộ Bài chòi, mời các nghệ sỹ, nhạc công của Đoàn Ca kịch Quảng Nam truyền thụ kiến thức cơ bản, kỹ năng hô, hát các làn điệu, sưu tầm các câu hô thai và tổ chức tập luyện. Nhờ vậy, CLB Bài chòi xã Tam Thăng thường xuyên tổ chức biểu diễn các hội Bài chòi phục vụ nhân dân vui xuân, đón Tết, biểu diễn tại di tích đình làng Thạch Tân khi có nhu cầu, biểu diễn tại lễ hội Hoa sưa – Vườn Cừa, Lễ hội Tam Kỳ mùa biển gọi được tổ chức hàng năm, biểu diễn tại Quảng Trường 24/3 trong dịp Tết… Tại 16 xã, phường của thành phố Tam Kỳ đã thành lập các CLB Bài chòi với khoảng 150 thành viên, CLB Bài chòi cấp thành phố với 9 thành viên. Phòng Văn hóa và Thông tin đã tham mưu UBND thành phố Tam Kỳ ban hành Kế hoạch Bảo tồn phát huy các giá trị di sản văn hóa phi vật thể nghệ thuật Bài chòi trên địa bàn thành phố giai đoạn 2019-2025. Trung tâm Văn hóa – Thể thao và Truyền thông thành phố thường xuyên phối hợp với các đơn vị liên quan tổ chức tập huấn bồi dưỡng kỹ năng thực hành di sản nghệ thuật Bài chòi cho các CLB tại các xã, phường, hỗ trợ thêm về mua sắm trang thiết bị, đạo cụ, trang phục… Một số trường học trên địa bàn thành phố cũng đã thành lập CLB Bài chòi, tổ chức sinh hoạt tập luyện, tham gia hội thi, hội diễn do Phòng Giáo dục – Đào tạo thành phố tổ chức.

           Tại các huyện, thị xã như Thăng Bình, Phú Ninh, Núi Thành, Tiên Phước, Quế Sơn, Hiệp Đức,… các ngành liên quan và chính quyền địa phương đã quan tâm đến công tác bảo tồn và phát huy giá trị nghệ thuật Bài chòi như ban hành kế hoạch, ra mắt CLB, tổ chức bồi dưỡng tập huấn, tổ chức liên hoan, hội thi, hội diễn… Thăng Bình là địa phương đặc biệt quan tâm đến công tác này, hằng năm Phòng Văn hóa và Thông tin huyện đã xây dựng kế hoạch tổ chức tập huấn, bồi dưỡng cho hàng trăm người đang sinh hoạt tại các CLB dân ca Bài chòi, giáo viên thanh nhạc và học sinh ở các cấp học… Chương trình Gameshow “Quê mình xứ Quảng” của Đài Phát thanh – Truyền hình Quảng Nam được duy trì thường xuyên - là “mảnh đất tốt” để nghệ thuật Bài chòi phát triển. Đây cũng là cơ hội để đội ngũ nghệ nhân Bài chòi sáng tác nâng cao tay nghề, thành viên các Câu lạc bộ có “đất diễn” để thỏa mãn niềm đam mê với loại hình nghệ thuật dân gian truyền thống. 

3. . Công tác truyền dạy dân ca Bài chòi trên địa bàn tỉnh, chú trọng đưa dân ca Bài chòi vào trong trường học

          Từ năm 2006, Cục Nghệ thuật Biểu diễn (thuộc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) phối hợp với các tỉnh, thành phố trong cả nước thực hiện Dự án Sâu khấu học đường thông qua việc triển khai dạy thí điểm Nghệ thuật Tuồng và Dân ca Bài chòi dạy cho học sinh khối Tiểu học và THCS trên địa bàn các huyện: Duy Xuyên, Điện Bàn, Quế Sơn, Đại Lộc, Hội An, Tam Kỳ, Thăng Bình, Phú Ninh (Quảng Nam). Giáo viên hướng dẫn là các nghệ sĩ, nhạc công của Đoàn Ca kịch Quảng Nam, nội dung chính là dạy hát các làn điệu dân ca và tập một số trích đoạn như: “Trưng Vương đề cờ”, “Thoại Khanh – Châu Tuấn”, “Ông xã – Bà đội”, “Thủ Thiệm ở Chợ Được”… Các tiết học được các nghệ sỹ của Đoàn Ca kịch Quảng Nam truyền thụ trực tiếp, các làn điệu dân ca, trích đoạn sân khấu được các em học sinh nắm bắt nhanh, hát hay, tập luyện thuần thục. Thông qua chương trình này đã phát hiện nhiều hạt nhân văn nghệ trong trường học bổ sung cho các Câu lạc bộ Bài chòi ở cơ sở, đồng thời khơi dậy sự đam mê yêu thích việc hát dân ca, làm quen với sân khấu dân ca kịch của học sinh ở các cấp học. Dự án sân khấu học đường của Cục Nghệ thuật Biểu diễn (thuộc Bộ Văn hóa – Thông tin) góp phần giáo dục thẩm mỹ, lan tỏa, nâng cao nhận thức về tình yêu đối nghệ thuật truyền thống trong học sinh. Bên cạnh đó, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch cũng đã tổ chức tập huấn Đàn và hát dân ca cho 59 xã xây dựng nông thôn mới. Ngành Văn hóa cũng đã hỗ trợ các địa phương trong việc bảo tồn và phát huy các loại hình nghệ thuật diễn xướng dân gian như hát Tuồng, hát Sắc bùa, hô, hát Bài chòi, khuyến kích các Câu lạc bộ Bài chòi tổ chức biểu diễn trong các Lễ hội truyền thống, Lễ hội làng nghề như: Lễ hội Bà Thu Bồn, Lễ hội Bà Phường Chào, Lễ hội Rước Cộ Chợ Được; các lễ hội làng nghề được tổ chức vào dịp đầu xuân ở phố cổ Hội An: Lễ giỗ Tổ nghề gốm Thanh Hà, Lễ hội giỗ Tổ nghề Mộc làng Mộc Kim Bồng, các sự kiện văn hóa – du lịch…

            Sau khi nghệ thuật Bài chòi được UNESCO vinh danh năm 2017, thực hiện  Chương trình hành động quốc gia về bảo vệ Nghệ thuật Bài chòi Trung Bộ Việt Nam của Bộ VH, TT&DL ngành Văn hóa đã tham mưu UBND tỉnh Quảng Nam ban hành Kế hoạch 6202/KH-UBND ngày 30/8/2018 về“Bảo tồn và phát huy giá trị Di sản văn hóa phi vật thể nghệ thuật Bài chòi trên địa bàn tỉnh Quảng Nam giai đoạn 2019-2025”. Ngành Văn hóa đã xây dựng kế hoạch tập huấn hằng năm, mời các nghệ nhân, nghệ sỹ, nhạc công của Đoàn ca kịch Quảng Nam, Trung tâm Văn hóa – Thể thao thành phố Hội An phối hợp tổ chức 18 lớp tập huấn “Truyền dạy, bồi dưỡng kỹ năng thực hành di sản nghệ thuật Bài chòi”; đã có hơn 800 học viên là thành viên các Câu lạc bộ/ Đội/ Nhóm Bài chòi của các xã, phường, thị trấn thuộc 18 huyện, thị xã, thành phố, và hơn 400 giáo viên, học sinh, công tác, học tập tại các trường Mẫu giáo, Tiểu học, THCS và TH trong toàn tỉnh tham gia học tập. Các lớp tập huấn đã góp phần trang bị những kiến thức về thực hành các làn điệu dân ca và hô hát Bài chòi, cách tổ chức các hội Bài chòi dân gian, nâng cao kỹ năng biểu diễn các làn điệu dân ca, kỹ năng sử dụng các loại nhạc cụ như: Đàn ghita phím lõm, đàn nhị, đàn bầu, đàn tranh và trống... Tại đây, người học có điều kiện trao đổi, tương tác với người dạy làm phong phú hơn về kiến thức và kỹ năng liên quan đến việc thực hành nghệ thuật Bài chòi nhằm nhân rộng và phát triển mạnh mẽ ra nhiều địa phương khác, khơi dậy sự yêu thích nghệ thuật Bài chòi trong nhân dân, đặc biệt là lực lượng giáo viên và học sinh. Được tham gia các lớp tập huấn, lực lượng giáo viên thanh nhạc và học sinh các trường được trang bị cơ bản về kỹ năng thực hành các làn điệu, kỹ thuật luyến láy, cách vận dụng thành tố văn học dân gian như: ca dao, tục ngữ, hò vè trong hô, hát Bài chòi. Các nghệ nhân, nghệ sỹ, nhạc công đã dành thời gian, kinh nghiệm truyền đạt cho học viên, giúp họ hoàn thành khóa học. Với sự hướng dẫn tận tình và đầy trách nhiệm, các học viên đã tiếp thu và thực hành tốt yêu cầu bài giảng, một số học viên bộc lộ năng khiếu qua giọng hát, nắm vững kỹ thuật của các làn điệu dân ca, cách làm chủ sân khấu Bài chòi; các nghệ nhân, nghệ sỹ truyền dạy còn xây dựng các tiết mục báo cáo đầy sức thuyết phục. Nhờ vậy, nghệ thuật Bài chòi từng bước được thẩm thấu, lan tỏa trong gia đình, xóm làng, trường học,… Nhiều em học sinh đã trở thành hạt nhân trong các cuộc liên hoan, hội thi, hội diễn, nhiều nhân tố trẻ, có năng lực được bổ sung cho CLB Bài chòi ở các địa phương.   

             2.4. Vai trò và tầm quan trọng của Nghị quyết 08/2024/NQ-HĐND của Hội đồng Nhân dân tỉnh Quảng Nam với công tác bảo tồn và phát huy đội ngũ nghệ nhân Bài chòi ở Quảng Nam.

          Những năm qua, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã tiến hành điều tra, khảo sát, kiểm kê, đánh giá nhận diện di sản. Toàn tỉnh có 82 CLB dân ca Bài chòi có quyết định thành lập, 80 CLB Bài chòi của 80 trường Tiểu học, THCS và TH. Trên cơ sở kết quả kiểm kê, ngành Văn hóa đã tham mưu UBND tỉnh trình HĐND tỉnh ban hành Nghị quyết 08/2024/NQ-HĐND ngày 23/01/2024 của Hội đồng Nhân dân tỉnh về “Quy định nội dung, mức hỗ trợ bảo tồn, phát huy giá trị Di sản văn hóa phi vật thể nghệ thuật Bài chòi trên địa bàn tỉnh Quảng Nam giai đoạn 2024-2030”. Kể từ khi Nghị quyết 08 ra đời, phong trào hô, hát Bài chòi trên địa bàn tỉnh như được tiếp thêm sức mạnh. Nhiều Câu lạc bộ dân ca Bài chòi tại các địa phương nhanh chóng được thành lập, các Câu lạc bộ lâu nay hoạt động mạnh, tăng cường tổ chức biểu diễn, lưu diễn phục vụ nhân dân. Các huyện, thị xã, thành phố cũng đã quan tâm xây dựng Kế hoạch bảo tồn và phát huy giá trị di sản nghệ thuật Bài chòi… Bên cạnh sự hỗ trợ của Đề án, các Câu lạc bộ mua sắm các trang thiết bị như: Âm thanh, nhạc cụ, đạo cụ, trang phục tổ chức biểu diễn phục vụ nhân dân, tổ chức liên hoan, hội thi, hội diễn khá rầm rộ. Các Câu lạc bộ chưa thành lập dưới sự hướng dẫn của các địa phương… đã nhanh chóng tổ chức lễ ra mắt. Ngành Văn hóa cũng đã xuất bản các ấn phẩm sách như: “Di sản nghệ thuật Bài chòi xứ Quảng”, “Những câu hô thai Bài chòi xứ Quảng”, “Kịch bản dân ca kịch Bài chòi Khu V” (tập 1,2), Xây dựng bộ tài liệu tập huấn “Thực hành di sản nghệ thuật Bài chòi”… phát hành, phổ biến đến các Câu lạc bộ/ Đội/ Nhóm Bài chòi, đến Thư viện các trường học, giáo viên và học sinh. Bổ sung nguồn tư liệu quý nghiên cứu di sản nghệ thuật Bài chòi, phục vụ công tác nghiên cứu, sưu tầm, truyền dạy nghệ thuật Bài chòi. Nghị quyết 08 tạo cơ chế hỗ trợ, phát huy di sản văn hóa phi vật thể nghệ thuật Bài bài, Quảng Nam đã có những kế hoạch cụ thể, trong đó đặc biệt chú trọng việc truyền dạy di sản này trong trường học. Theo đó mục tiêu bảo tồn, phát huy di sản nghệ thuật Bài chòi, chú trọng hỗ trợ truyền dạy thí điểm nghệ thuật Bài chòi tại các trường học, đưa Bài chòi vào hoạt động ngoại khóa, tổ chức liên hoan, ngày hội, giao lưu trong học sinh. 

Trong năm 2024, hỗ trợ truyền dạy thí điểm Bài chòi cho 80 CLB tại 80 trường Tiểu học và THCS là 20 triệu đồng; hỗ trợ 7 triệu đồng/CLB/ trường/ năm nhằm duy trì hoạt động cho 80 CLB Bài chòi từ năm 2025-2030; tăng số lượng học sinh tiếp cận, phổ biến, giáo dục di sản. Thực hiện kịch bản truyền thanh hô Bài chòi cho các trường học, bằng cách thu âm giọng hô hát, diễn viên thu âm theo từng cấp học để phù hợp với lứa tuổi học sinh được tiếp cận và tuyên truyền vào các khung giờ trước khi vào đầu buổi học và lúc tan học để học sinh, phụ huynh cùng được nghe. Theo đó, Đề án nhằm tiếp tục bảo tồn và phát huy giá trị của nghệ thuật Bài chòi; Từ nâng cao quy mô, số lượng, chất lượng của các CLB/ Đội/ Nhóm Bài chòi góp phần tôn vinh những giá trị đặc sắc của nghệ thuật Bài chòi đến việc hỗ trợ cho các CLB tiếp tục giữ gìn, phổ biến, phát huy cho các thế hệ mai sau.

2.5. Một số hạn chế: 

Những năm qua, tỉnh Quảng Nam đã ban hành nhiều Chương trình, Kế hoạch, Đề án… nhằm bảo tồn và phát huy giá trị nghệ thuật Bài chòi; các địa phương đã có nhiều cố gắng nỗ lực trong việc gìn giữ loại hình nghệ thuật này. Tuy nhiên, việc tìm kiếm nghệ nhân kế cận là câu chuyện dài và đầy gian nan vất vả. Lớp nghệ nhân ngày càng lớn tuổi, mất dần theo thời gian, lớp trẻ không mấy mặn mà với loại hình nghệ thuật truyền thống. Đội ngũ viết kịch bản và nhạc công đàn dân tộc ngày càng thưa vắng là vấn đề không dễ dàng đối với các địa phương hiện nay. Vì vậy, ngành Văn hóa và các địa phương cần có kế hoạch tổ chức tập huấn, bồi dưỡng cho lực lượng nghệ nhân kế cận để họ có cơ hội được trang bị kiến thức, kỹ năng viết câu hô thai, sáng tác kịch bản, kỹ thuật trình diễn, kỹ năng làm thẻ bài… của lớp nghệ nhân lớn tuổi. Và hy vọng việc làm này sẽ lấp đầy khoảng trống nghệ thuật Bài chòi trước nguy cơ mai một. 

          III.  MỘT SỐ GIẢI PHÁP BẢO TỒN PHÁT HUY ĐỘI NGŨ NGHỆ NHÂN BÀI CHÒI XỨ QUẢNG

3.1. Nâng cao vai trò của lãnh đạo của cấp ủy Đảng, chính quyền địa phương

           Nơi nào cấp ủy Đảng, chính quyền địa phương quan tâm đến công tác bảo tồn phát huy giá trị nghệ thuật Bài chòi thì nơi đó nghệ thuật Bài chòi “có đất sống”, đội ngũ nghệ nhân được phát huy tốt. Thực tiễn triển khai Nghị quyết 08 của Hội đồng Nhân dân tỉnh Quảng Nam cho thấy rõ điều này. Ngay sau khi nghị quyết ban hành, các địa phương đã quan tâm củng cố, thành lập các Câu lạc bộ/ Đội/ Nhóm Bài chòi. Các Câu lạc bộ đã được các xã, phường hướng dẫn thủ tục mua sắm nhạc cụ, trang phục, đạo cụ…(theo hỗ trợ của Đề án mỗi CLB 60 triệu đồng mua sắm, 9 triệu đồng duy trì hoạt đồng/ 1 năm), tạo điều kiện cho các hoạt động tổ chức sinh hoạt, biểu diễn phục vụ nhân dân trong dịp Tết và các sự kiện văn hóa-du lịch, lễ hội… Vì vậy để ngày càng có nhiều địa phương gầy dựng, phát huy được nghệ thuật Bài chòi thì trước hết cấp ủy Đảng, chính quyền địa phương cần có sự quan tâm lãnh đạo sâu sát, hiệu quả. Cụ thể là:

- Tại những xã phường đã có Câu lạc bộ/ Đội dân ca Bài chòi, cấp ủy Đảng, chính quyền cần tiếp tục theo dõi, nắm bắt tình hình hoạt động của các đội, CLB này, động viên khích lệ tinh thần các nghệ nhân; hằng năm quan tâm hỗ trợ về kinh phí để hoạt động, sắm sửa trang phục, nhạc cụ khi cần; tạo điều kiện tổ chức biểu diễn trong các dịp lễ, Tết; giao nhiệm vụ (có hỗ trợ kinh phí) dùng nghệ thuật Bài chòi để truyên truyền đường lối chủ trương của Đảng và Nhà nước, địa phương đến các tầng lớp nhân dân.

        -  Đồng thời quan tâm đến những địa phương chưa thành lập Câu lạc bộ Bài chòi, động viên, khích lệ tinh thần để những người có năng khiếu tập hợp thành lập Câu lạc bộ. Mời những nghệ nhân am hiểu nghệ thuật Bài chòi tổ chức các khóa tập huấn các CLB về kỹ năng hô, hát nghệ thuật Bài chòi, kỹ năng sử dụng các loại nhạc cụ… nhằm khơi dậy niềm đam yêu, sự yêu thích bộ môn nghệ thuật này.

3.2. Chính sách đào tạo, bồi dưỡng, hỗ trợ, tôn vinh đối với nghệ nhân Bài chòi

      - Ngành Văn hóa các cấp cần tham mưu xây dựng cơ chế chính sách đối với các nghệ nhân đang nắm giữ và thực hành di sản. Đối việc bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể vai trò của các nghệ nhân là vô cùng quan trọng; cần có sự quan tâm tới họ vì đa phần trong số họ tuổi đời đã cao, sức khỏe giảm sút. Cần sưu tầm, ghi chép thu thập tư liệu từ các nghệ nhân lớn tuổi kho tàng các câu hô thai truyền thống tư liệu hóa, văn bản hóa để lưu giữ lâu dài. 

        -  Cần hỗ trợ nghệ nhân xây dựng hồ sơ xét tặng danh hiệu “Nghệ nhân nhân dân”, “Nghệ nhân ưu tú” trên lĩnh vực di sản văn hóa phi vật thể; tạo môi trường thuận lợi để họ có điều kiện, cơ hội thực hành và trao truyền nghề. Thực tế cho thấy từ năm 2019 đến nay, qua 4 lần xét, mới chỉ có 2 nghệ nhân được Nhà nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân ưu tú. Từ đó đến nay, trong số 2 nghệ nhân nêu trên chưa có nghệ nhân nào được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân nhân dân. Đối với các nghệ nhân đã được Nhà nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân ưu tú ngoài việc mời họ tham gia truyền nghề, còn tạo điều kiện để họ được tham gia các sự kiện văn hóa – du lịch, các lễ hội lớn… để họ có cơ hội biểu diễn, trình diễn nhằm phát huy năng lực, sở trường hiện có. 

            3.3. Tạo môi trường thuận lợi cho nghệ nhân Bài chòi phát huy năng lực, sở trường

        - Ngành văn hóa các cấp định kỳ cần tổ chức liên hoan, hội thi, hội diễn Bài chòi ở các quy mô khác nhau: cấp địa phương, cấp tỉnh, cấp khu vực nhằm khuyến kích sự tranh tài giữa các nghệ nhân, các Câu lạc bộ nhằm tạo sân chơi, cơ hội giao lưu học hỏi kinh nghiệm lẫn nhau, nâng cao kỹ năng trình diễn. Toàn tỉnh Quảng Nam (cũ) đã thành lập 80 CLB Bài chòi trong trường học, hiện nay thực hiện Đề án 08, Bài chòi được đưa vào truyền dạy cho học sinh ở cấp Tiểu học và THCS. Đây là cách làm hay sẽ tạo ra được lớp công chúng trẻ hiểu và yêu dân ca Bài chòi. Trong quá trình đưa vào truyền dạy di sản nghệ thuật Bài chòi, ngành Giáo dục cần lựa chọn, bồi dưỡng những em học sinh có năng khiếu, có triển vọng để đào tạo lớp nghệ nhân kế thừa trong tương lai. Chính các em là thế hệ gìn giữ di sản cho thế hệ mai sau. 

          3.4. Nâng cao vai trò chủ động, sáng tạo của đội ngũ nghệ nhân, bồi dưỡng lực lượng kế cận

         Ngành Văn hóa các cấp cần thường xuyên mở các lớp tập huấn, bồi dưỡng nhằm phát huy vai trò của của đội ngũ nghệ nhân. Động viên họ chủ động sáng tạo hơn nữa trong công tác truyền dạy, duy trì hoạt động của các CLB Bài chòi thực hành di sản nghệ thuật Bài chòi trong cộng đồng. Bởi chính lực lượng này mới giữ gìn và phát huy giá trị của nghệ thuật Bài chòi trước nguy cơ mai một. Hiện nay, tại các Trung tâm Văn hóa, Nhà hát Nghệ thuật truyền thống, các Câu lạc bộ.., cần chú trọng trong việc hình thành một lớp nghệ nhân trẻ, đội ngũ kế cận về hô hát Bài chòi. Khuyến kích, tạo điều kiện cho những người có năng khiếu yêu thích Bài chòi được trau dồi kỹ năng phát triển năng khiếu và niềm đam mê.

4. KẾT LUẬN:

    Có thể khẳng định rằng, việc UNESCO ghi danh nghệ thuật Bài chòi 9 tỉnh Trung Bộ là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại là sự ghi nhận giá trị văn hóa đặc sắc và phong phú của nghệ thuật Bài chòi. Đồng thời cũng là sự tôn vinh thành quả bảo tồn và phát huy loại hình nghệ thuật dân gian truyền thống của bao thế hệ người dân vùng duyên hải miền Trung nói chung, Quảng Nam nói riêng. Trong quá trình bảo tồn ấy có cả thành quả bảo tồn và phát huy đội ngũ truyền nhân và nghệ nhân Bài chòi. Hy vọng rằng trong tương lai, việc trao truyền di sản sẽ được phát huy mạnh mẽ hơn nữa giữa các thế nghệ truyền nhân và nghệ nhân Bài chòi xứ Quảng.  

Tài liệu tham khảo:

1/ Nghệ thuật Bài chòi Di sản quý của dân tộc – GS Hoàng Chương chủ biên – NXB Sân khấu năm 2014.

2/ Nghệ thuật Bài chòi dân gian Bình Định – Nguyễn An Pha – NXB Văn hóa Văn nghệ TP. Hồ Chí Minh năm 2019.

3/ Di sản Bài chòi xứ Quảng – Sở VH,TT&DL Quảng Nam – NXB Đà Nẵng năm 2023.

4/ Nghệ thuật Bài chòi dân gian Việt Nam và những hình thức nghệ thuật tương đồng trên thế giới - Tài liệu hội thảo Quốc tế của Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam và Sở VH, TT&DL tỉnh Bình Định, năm 2015.