KẾT QUẢ THĂM DÒ, KHAI QUẬT KHẢO CỔ ĐỊA ĐIỂM LẠC CÂU, THÔN LẠC CÂU, XÃ THĂNG AN, THÀNH PHỐ ĐÀ NẴNG

Ngày đăng: 02/04/2026

Hà Thị Sương, Trần Văn Đức, Trần Vũ,
Nguyễn Thị Phượng, Phạm Thị Lành

Địa điểm khảo cổ Lạc Câu là tên gọi cho địa điểm phát hiện ra mộ chum thuộc văn hóa Sa Huỳnh đầu tiên bên bờ sông Trường Giang thuộc địa phận thôn Lạc Câu, xã Thăng An, thành phố Đà Nẵng (trước đây thuộc xã Bình Dương, huyện Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam), cách bờ sông Trường Giang 200m về hướng Nam, cách chợ Lạc Câu 3 km về hướng Tây Bắc. Đây là vùng đất ven bờ sông Trường Giang thuộc vùng cửa sông ven biển nơi sông Trường Giang và Thu Bồn hòa vào nhau chảy ra biển Cửa Đại. Tọa độ địa điểm khảo cổ 15,818077 vĩ độ Bắc, 108,360229 kinh độ Đông.

1. Lịch sử phát hiện và nghiên cứu

Năm 2021, trong quá trình đào đất vườn để xây nhà cho con, ông Trần Văn Bảy đã phát hiện một đồ gốm. Do đồ gốm này có kích thước lớn, hình dáng và chất liệu lạ chưa từng thấy ở địa phương nên gia đình đã đăng thông tin lên mạng xã hội. Nhận được tin báo từ người dân, Bảo tàng Quảng Nam (nay là Bảo tàng Đà Nẵng – Cơ sở 2) đã được Sở Văn hóa, Thể Thao và Du lịch thống nhất đồng ý cho tiến hành xử lý di vật khảo cổ này. Tại hiện trường, Bảo tàng đã xác định đây là một mô chum thuộc văn hóa Sa Huỳnh.

Chum Lạc Câu là loại chum hình trụ với nắp hình nón cụt, miệng chum có các cặp lỗ đối xứng phổ biến trong giai đoạn phát triển của văn hóa Sa Huỳnh. Chum được đặt trực tiếp trên nền đất cát, đồ gốm tùy táng đặt bên ngoài và trong lòng chum. Các đồ tùy táng bằng sắt, đồng, đồ trang sức đặt trong lòng và sát đáy chum. Do địa tầng bên ngoài chum đã bị đào phá phần lớn nên không quan sát được biên mộ. Nắp chum sụp nằm trong lòng chum. Nắp nằm nghiêng, phần đỉnh nắp về hướng đông, miệng nắp xoay hướng tây, phần miệng nắp bị mất nhiều mảnh. Bên dưới nắp chum là cụm đồ tùy táng chôn theo. Ở mộ chum này đã phát hiện 1144 đơn vị hiện vật gồm: 08 đồ gốm, 02 đồ đất nung, 02 đồ đồng, 03 đồ sắt, đồ trang sức có 01 nhẫn kim loại, 02 khuyên tai đá, 82 hạt chuỗi đá các loại, 1044 hạt cườm thủy tinh đơn sắc. Trên cơ sở nghiên cứu so sánh các di vật đã thu thập được trong quá trình chỉnh lý, đặc biệt với sự xuất hiện của các đồ đựng bằng đồng nguồn gốc Trung Quốc, nhẫn kim loại, hạt chuỗi vàng cùng nhiều đồ trang sức bằng đá mã não, jade, cườm tấm,… cho thấy địa điểm này có niên đại muộn, khoảng thế kỷ III-II trước công nguyên đến thế kỷ I sau công nguyên.

Để nghiên cứu đầy đủ không gian phân bố, tính chất, đặc trưng địa điểm Lạc Câu trong tổng thể văn hóa Sa Huỳnh ở Quảng Nam và được sự cấp phép của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, tháng 5/2025 Ban Quản lý Di tích và Bảo tàng Quảng Nam (nay là Bảo tàng Đà Nẵng – Cơ sở 2) đã thực hiện thăm dò, khai quật khảo cổ địa điểm Lạc Câu. Việc thăm dò, khai quật diễn ra trên diện tích 80m². Trong đó, diện tích thăm dò 20m², diện tích khai quật 60m² thời gian từ 9-31/5/2025. Kết quả cuộc khai quật như sau:

2. Di tích

Mặt bằng khu vực khai quật đã có những thay đổi lớn, từ năm 2021 – 2022, trong quá trình san lấp mặt bằng để sử dụng làm nền nhà cho gia đình con trai chủ nhà đồng thời để cải tạo đất vườn bằng phẳng thuận tiện cho canh tác hoa màu, phần đỉnh gò mặt bằng đã bị san lấp hạ cao độ khoảng 1m so với mặt đất gò hình thành tự nhiên. Trong quá trình san lấp đã phát hiện một số hũ, nồi gốm kích thước nhỏ, xương gốm mềm, dễ mủn nát, bên trong có đất cát màu xám, khô hơn so với đất ngoài hủ. Một số đồ gốm đã được đổ chung với cát xuống các hộc sâu quanh vườn. Có 3 hủ nhỏ còn tương đối nguyên vẹn đã được ông Trần Văn Bảy chôn lại ở khu vực nghĩa địa phía sau nhà.

Ở đợt khai quật này chúng tôi đã mở 4 hố khai quật ký hiệu (H1-H4), tổng diện tích khai quật là 60m². Diện tích cụ thể các hố: hố H1 và H2 mỗi hố 20m², H3 và H4 mỗi hố 10m². Các hố được mở xung quanh vị trí đã phát hiện chum gốm năm 2021. 05 hố thăm dò được ký hiệu TD1- TD5, mở xung quanh giới hạn khu gò, với diện tích mỗi hố 4m²(Hình 2). Các hố đều được đo mở vào chính hướng bắc thực. Kết quả, phát hiện thêm 2 khu mộ chum văn hóa Sa Huỳnh ở hố 1 và hố 4. Ở hố 2 phát hiện một mộ hiện đại được chôn vội trong túi nilong. Các hố còn lại lớp mặt và lớp 1 bị xáo trộn, có một số mảnh gốm Sa Huỳnh được tìm thấy lẫn các mảnh gốm hiện đại. Các lớp dưới là lớp đất cát nguyên thủy của gò, không phát hiện mộ táng văn hóa Sa Huỳnh. Ở khu vực khảo sát kiểm tra các hiện vật được chủ đất đã phát hiện khi san lấp mặt bằng và chôn lại ở khu nghĩa trang cách địa điểm khai quật khoảng 300m, 2 nồi gốm và 1 chum nhỏ hình trứng cũng đã phát hiện.

- 25LC.H1 được mở với diện tích 20m². Cạnh bắc nam 5m; cạnh đông tây 4m, theo chính hướng bắc. Hố được mở ở giữa vườn, cách vị trí chum đã phát hiện năm 2021 khoảng 4,5m về hướng đông. Phía đông của hố là dãy cây dương được trồng làm giới hạn của khu vườn. Ngay ở cuối lớp mặt, độ sâu 18cm so với bề mặt vườn đã xuất lộ một phần của vành chum đường kính rộng khoảng 53cm. Theo chủ đất trong quá trình canh tác hoa màu họ đã đụng phải vành chum này, phần nắp và một phần ở miệng chum, vành miệng có thể đã được đào mất trong lúc san mặt bằng. Vị trí chum xuất lộ cách vách tây 1m; cách vách đông 1m. Mộ chum được chôn thẳng đứng trực tiếp trên nền đất cát, chum bị nứt vỡ khắp toàn thân, lòng chum chưa có dấu hiệu bị xáo trộn. Đất cát trong lòng chum phần bên trên là đất cát màu nâu vàng, chum là màu trắng. Phần thân chum đã nứt vỡ thành nhiều mảnh nhỏ nhưng vẫn còn giữ được hình dáng của chum. Quanh thân chum chỉ có 2 mảnh gốm nhỏ, không có hiện vật khảo cổ. Ở góc tây nam hố, nơi địa tầng bị xáo trộn do san lấp hố bom đã phát hiện được 1 khuyên tai ba mấu bằng đá nephrite đã bị vỡ mất một mấu dưới. Căn cứ vào địa tầng và những di vật được phát hiện tại H1 có thể thấy đây là một di chỉ mộ chum. Tuy nhiên, đây là một một chum đặc biệt, có thể là dạng mộ tượng trưng, mộ gió (Cenotaph) do trong chum không phát hiện bất kỳ đồ tùy táng nào.

- Hố khai quật 25LC.H4 được mở với diện tích hố 10m² (2m x 5m), mở về chính hướng bắc. Cạnh bắc nam 5m, cạnh đông tây 2m. Hố được mở phía đông H1, cách H1 4,2m, vị trí này trước kia là đỉnh gò, trong quá trình san lấp đã phát hiện một số hủ gốm ở lớp trên. Ở đây ngay từ lớp 1 (20-40cm) so với bề mặt đã phát hiện một số cụm gốm, sắt, cườm tấm ở khắp hố. Xử lý đến lớp 2 toàn hố xuất lộ 6 cụm hiện vật. Cụm 1 có 2 bát gốm được sắp chồng lên nhau giống cách sắp chồng chén bát hiện nay. Cụm này các vách đông 50cm, cách vách nam 70cm. Ở xung quanh và trong lòng hai hiện vật gốm cụm này có rất nhiều các hạt cườm tấm các màu sắc và mã não. Cụm 2 có 2 công cụ sắt gồm 1 rìu có họng và 1 rựa sắt (hoặc kiếm) dính chặt vào nhau, phía tây cụm ở vị trí đầu nhọn cuối cùng của công cụ sắt có thể là rựa hoặc kiếm là một nồi minh khí còn khá nguyên vẹn. Xung quanh cũng chôn theo nhiều hạt cườm tấm và hạt chuỗi đá các loại. Cụm này phía tây cụm 1, cách cụm 1 50cm. Cụm 3 nằm ở phía bắc cụm 2, cách cụm 2 50cm, cách vách tây hố đào 40cm. Gồm 1 nồi lớn được đặt nằm úp. Vành nồi còn khá nguyên nhưng đáy đã bị vỡ, xương gốm rất mỏng. Hình dáng giống nồi đồng đã phát hiện năm 2021. Hiện vật có miệng loe, vành miệng ngang, thân bầu dần về đáy. Dưới nồi này là 1 bình gốm có đáy khum tròn như quả bóng, vành miệng bình có 1 quai. Bình cũng được đặt úp xuống. Phía bắc cụm là 1 bát gốm cũng được đặt theo hướng úp xuống. Các hiện vật đều tương đối nguyên vẹn. Ngoài ra, xung quanh cụm 3 còn có một số mảnh vỡ của các đồ đựng. Cụm 4 xuất lộ khá nhiều các mảnh đồ gốm tập trung ở giữa hố khai quật. Không có hiện vật nguyên, đồ trang sức phát lộ rải rác. Cụm 5 gồm 2 nồi gốm và 1 bát gốm xếp chồng lên nhau. Bát đặt phía dưới, nồi chồng lên phía trên. Nồi ở trên đã bị vỡ nhiều ở phần thân. Tuy nhiên, phần vành miệng còn có thể kết nối được. Bát bị vỡ mòn nhiều ở phần vành miệng nên có hình dáng hơi giống nồi gốm. Cụm này xuất lộ cách vách đông 50cm, cách vách nam 2m. Xung quanh cụm cũng có một số mảnh gốm vỡ. Cụm 6 xuất lộ dày đặc với nhiều đồ gốm được xếp chồng và sắp cạnh nhau thành một cụm lớn. Phía bắc có 2 đồ gốm 1 hũ lớn và 1 nồi nhỏ. Hiện vật xương mỏng, gốm thô pha rất nhiều cát. Trong lòng hũ và nồi đều cát trắng hạt mịn, khô hơn so với cát bên ngoài hố đào. Trong nồi có các hạt cườm tấm màu đỏ và màu xanh. Trong hũ không phát hiện hiện vật khảo cổ. Ở phía đông cụm 6 phát hiện 2 khuyên tai vành khăn. Bên cạnh nồi gốm ở cụm này cũng phát hiện 1 khuyên tai 3 mấu bằng đá ngọc Nephrite. Giữa cụm gốm có nhiều bát gốm được xếp chồng lên nhau, có bát úp lên 1 chồng bát khác. Kích thước các bát gốm không đồng nhất.

3. Di vật:

Đợt thăm dò, khai quật đã phát hiện thêm gần 2800 đơn vị hiện vật là những hiện vật thuộc nhiều chất liệu kim loại, gốm, đá quý, thủy tinh, gỗ (hoặc nhuyễn thể),... cùng nhiều mảnh vỡ đồ trang sức, mảnh vỡ đồ gốm. Trong đó, có nhiều hiện vật đặc biệt quý như:

Đồ sắt: tại khu mộ đất hố 4 đã phát hiện 04 hiện vật sắt gồm rìu, dao, rựa và một hiện vật không rõ chức năng. Trong đó, đặc biệt ở Rìu sắt phát hiện tại cụm 2 lớp 1 là dạng rìu vai xuôi, có phần họng tra cán dài, tiết diện họng hình tròn, chiều dài của phần lưỡi lớn hơn chiều rộng, lưỡi rộng xòe cân. Trên bề mặt của phần lưỡi rìu, có thể quan sát rất rõ các đường thẳng, song song và cực kỳ mịn. Những dấu vết này rất đặc trưng cho cấu trúc của vân gỗ hoặc sợi thực vật (ví dụ: tre, nứa). Ở trên lưỡi rìu, có thể thấy các hoa văn trông giống như vải dệt, với các sợi đan chéo nhau tạo thành một kết cấu ô vuông nhỏ. Các dấu hằn này cho thấy bề mặt của chiếc rìu đã được quấn trong một hoặc nhiều lớp vải. Một hiện vật dao sắt hoặc công cụ có đầu nhọn phát hiện ở giữa cụm 5 và cụm 6 lớp 2. Hiện vật có dạng một thanh dài, không đồng đều. Một đầu có dạng thuôn nhọn dần (phần cán dao). Tại phần đầu nhọn này có thể quan sát thấy các thớ dọc, có khả năng là dấu vết còn lại của dấu vết của vật liệu hữu cơ như gỗ đã từng được sử dụng làm cán dao.

Đồ gốm : phát hiện 30 đơn vị hiện vật nguyên, gần nguyên hoặc có thể phục dựng, nghiên cứu được hình dáng cùng nhiều mảnh gốm vỡ. Trong đó nổi bật là bình gốm có quai (hình 6); 01 chum hình cầu kính thước lớn, 01 chum nhỏ hình trứng hiếm gặp kích thước nhỏ gần nguyên nguyên vẹn; 03 nồi lớn dạng thức mộ nồi ; 13 bát gốm có những chồng bát được đặt chồng và úp lên nhau (hình 5); 2 nồi minh khí cùng một số nồi và đồ đựng khác,… ;

Đồ trang sức : Đây là loại hình hiện vật phát hiện được nhiều nhất trong đợt khai quật này với hơn 2700 hiện vật. Trong đó, có 4 khuyên tai (2 khuyên tai ba mấu, 2 khuyên tai hình vành khăn) chất liệu đá ngọc bích (nephrite Jade) màu xanh lá; 66 hạt chuỗi đá mã não với nhiều hình dáng như tròn, thoi, lục giác,… ; 3 hạt chuỗi đá quý hình thoi và hình tròn; 03 Hạt chuỗi amethyst; 4 hạt chuỗi crystal ; nhiều hạt chuỗi thủy tinh mạ vàng ; 01 hạt chuỗi vàng ; 02 hạt chuỗi bằng gỗ hoặc vỏ nhuyễn thể; cùng các hạt chuỗi thủy tinh nhiều màu và các hạt cườm tấm (hình 7).

4. Kết luận

Cuộc thăm dò và khai quật khảo cổ tại địa điểm Lạc Câu năm 2025 đã mang lại những kết quả quan trọng, đóng góp đáng kể vào việc nghiên cứu văn hóa Sa Huỳnh ở Quảng Nam nói riêng và khu vực Đông Nam Á nói chung. Dù khu vực khai quật đã bị ảnh hưởng nặng nề bởi các hoạt động của con người, các phát hiện còn lại vẫn đủ để cung cấp một bức tranh toàn diện và sâu sắc về một cộng đồng cư dân Sa Huỳnh ven biển.

Cuộc khai quật đã xác nhận địa điểm Lạc Câu là di tích văn hóa Sa Huỳnh đầu tiên được phát hiện trên lưu vực sông Trường Giang, huyện Thăng Bình, Quảng Nam. Đây là một phát hiện có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, lấp đầy “khoảng trống” trên bản đồ khảo cổ học Sa Huỳnh, đồng thời tái định vị vai trò chiến lược của toàn bộ lưu vực sông Trường Giang như một hành lang giao thương quan trọng. Một trong những điểm nổi bật nhất của cuộc khai quật là sự tồn tại của ba hình thức mai táng khác nhau trong một không gian nhỏ của khu đất. Mộ chum năm 2021: Một mộ chum điển hình của văn hóa Sa Huỳnh, với nhiều đồ tùy táng phong phú được chôn cả bên trong và bên ngoài chum. Mộ chum H1 (năm 2025): Một mộ chum lớn nhưng không có đồ tùy táng bên trong, có khả năng là một “mộ gió” (cenotaph) hoặc mộ tượng trưng. Khu mộ táng H4 (năm 2025): Đây là khu mộ táng không chum, nhưng lại chứa mật độ đồ tùy táng dày đặc, đa dạng và cực kỳ quý giá, được chôn trực tiếp trong đất cát. Sự đa dạng này có thể phản ánh sự phân tầng xã hội, sự thay đổi trong tập tục mai táng theo thời gian, hoặc sự tồn tại của các nhóm thị tộc/gia đình khác nhau cùng sử dụng một khu nghĩa địa.

Các di vật được khai quật tại Lạc Câu có giá trị khoa học rất lớn, đặc biệt là đồ trang sức và kim loại. Đồ trang sức là loại hình di vật có số lượng lớn nhất và giá trị nhất. Sự hiện diện của các món đồ ngoại nhập phản ánh sự tham gia của cộng đồng Lạc Câu vào các mạng lưới trao đổi hàng hải rộng lớn thời tiền sử. Các hiện vật bằng sắt tuy phát hiện không nhiều nhưng là tư liệu quý giá để nghiên cứu kỹ thuật chế tác của người Sa Huỳnh. Đặc biệt, trên bề mặt của chiếc rìu còn lưu lại dấu vết của vật liệu hữu cơ, được gọi là “giả hình” (pseudomorphs). Những dấu vết này cung cấp bằng chứng về việc người Sa Huỳnh đã sử dụng gỗ hoặc vật liệu đan lát để làm vỏ bọc bảo vệ công cụ, và có thể cả vải để quấn liệm cho người đã khuất. Đây là nguồn tư liệu quý giá, giúp nghiên cứu kỹ thuật chế tác và các nghi thức chôn cất của người Sa Huỳnh.

Kết quả của cuộc khai quật tại Lạc Câu đã cung cấp những cứ liệu khoa học vững chắc về một giai đoạn lịch sử rực rỡ của miền Trung Việt Nam. Việc thực hiện các nghiên cứu chuyên sâu được đề xuất sẽ giúp làm sáng tỏ những bí ẩn còn tồn tại về văn hóa Sa Huỳnh, từ đó đóng góp quan trọng vào công tác quy hoạch, bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa ở Quảng Nam và xa hơn nữa.

Một số hình ảnh

Hình 1. Bản đồ phân bố các di tích văn hóa Sa Huỳnh ở tỉnh Quảng Nam cũ