Trong đời sống văn hóa tinh thần của đồng bào M’Nông, nguồn nước không chỉ phục vụ sinh hoạt và sản xuất mà còn gắn bó mật thiết với tín ngưỡng, quan niệm về thiên nhiên và sự gắn kết cộng đồng. Lễ hội Cúng máng nước vì thế mang ý nghĩa đặc biệt, thể hiện lòng biết ơn đối với các đấng thần linh, tổ tiên, đồng thời gửi gắm ước vọng về nguồn nước dồi dào, rừng núi bình yên, mùa màng tươi tốt và cuộc sống no ấm.
Nhằm bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể của đồng bào dân tộc ít người, Bảo tàng Đà Nẵng phối hợp với UBND xã Trà Leng tổ chức phục dựng Lễ hội Cúng máng nước của đồng bào M’Nông tại khu dân cư Bằng La, thôn Tak Xoai, xã Trà Leng, thành phố Đà Nẵng vào ngày 25/10/2026. Hoạt động không chỉ góp phần tái hiện một nghi lễ truyền thống đặc sắc mà còn mở ra cơ hội để cộng đồng thực hành, trao truyền văn hóa và nâng cao nhận thức về trách nhiệm bảo vệ nguồn nước, rừng đầu nguồn.
Nghi lễ cúng truyền thống tại khu vực hạ nguồn trong chương trình phục dựng Lễ hội Cúng máng nước của đồng bào M’Nông
Từ tín ngưỡng truyền thống đến sự gắn kết cộng đồng
Đối với người M’Nông, nước là nguồn sống gắn liền với quá trình hình thành và duy trì các hoạt động sinh hoạt, sản xuất của cộng đồng. Trong quan niệm tín ngưỡng dân gian, nguồn nước, dòng sông, con suối và rừng núi đều có mối liên hệ với thế giới tâm linh. Bởi vậy, việc tổ chức lễ cúng máng nước không đơn thuần là một nghi thức tín ngưỡng mà còn thể hiện cách cộng đồng nhìn nhận, ứng xử với thiên nhiên và gìn giữ mối quan hệ hài hòa giữa con người với môi trường sống.
Thông qua các nghi thức cúng Thượng nguồn và cúng Hạ nguồn, cộng đồng bày tỏ lòng thành kính đối với các vị thần nước, thần rừng, thần sông, thần suối và các đấng linh thiêng gắn với cây cỏ, đất đai. Đồng thời, nghi lễ cũng thể hiện lòng biết ơn, sự tưởng nhớ tổ tiên và những người đã khuất trên mảnh đất quê hương; cầu mong mọi người được bình an, sức khỏe, cuộc sống đoàn kết, mùa màng thuận lợi và thóc lúa đầy kho.
Giá trị của lễ hội còn nằm ở tính cộng đồng. Các già làng, nghệ nhân, thầy cúng, trưởng thôn, người có uy tín và các thành viên trong cộng đồng cùng tham gia chuẩn bị lễ vật, tổ chức nghi thức và thực hiện những công việc liên quan. Qua đó, tri thức dân gian, phong tục tập quán và những quan niệm văn hóa được lưu giữ, trao truyền giữa các thế hệ, góp phần củng cố ý thức về cội nguồn và bản sắc của cộng đồng M’Nông.
Thiếu nữ M'Nông trong trang phục truyền thống thực hiện nghi thức lấy nước từ máng
Tái hiện không gian văn hóa từ Thượng nguồn đến Hạ nguồn
Điểm nhấn của hoạt động phục dựng năm 2026 là việc tái hiện nghi lễ trong một không gian văn hóa liên hoàn, gắn với hành trình của dòng nước từ Thượng nguồn đến Hạ nguồn. Không gian được tổ chức thành bốn khu vực chính: Thượng nguồn; dòng chảy và máng nước; Hạ nguồn – nhà làng; và không gian cộng đồng.
Tại khu vực Thượng nguồn, thầy cúng cùng những người tham gia thực hành nghi lễ tiến hành các nghi thức dâng lễ, khấn báo với tổ tiên và các vị thần linh về việc tổ chức lễ cúng máng nước. Những lời khấn thể hiện sự tôn kính đối với thiên nhiên, đồng thời gửi gắm mong ước nguồn nước luôn trong lành, rừng núi bình yên và cộng đồng được che chở, bình an.
Tiếp nối phần lễ ở Thượng nguồn là hành trình dẫn nước theo tuyến máng nước về khu vực Hạ nguồn. Đây là không gian kết nối các nghi thức, thể hiện mối liên hệ giữa nơi khởi nguồn của dòng nước với đời sống sinh hoạt của cộng đồng. Việc tái hiện tuyến dẫn nước góp phần làm rõ ý nghĩa của nguồn nước trong đời sống vật chất và tinh thần của người M’Nông.
Tại khu vực Hạ nguồn – nhà làng, nghi thức cúng Hạ nguồn được thực hiện với các lễ vật, món ăn truyền thống đã được chuẩn bị theo phong tục và sự thống nhất của cộng đồng. Qua các nghi thức khấn cúng, người dân tiếp tục bày tỏ lòng biết ơn đối với tổ tiên, các vị thần linh và cầu mong cuộc sống no ấm, hạnh phúc, gia đình mạnh khỏe, cộng đồng đoàn kết, giúp đỡ lẫn nhau.
Việc phục dựng các không gian và trình tự nghi lễ không chỉ giúp người tham dự hiểu rõ hơn về cấu trúc của lễ cúng máng nước mà còn tạo điều kiện để những giá trị văn hóa truyền thống được thể hiện trong chính không gian thực hành của cộng đồng.
Cộng đồng là chủ thể bảo tồn và trao truyền di sản
Trong công tác bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể, việc phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng có ý nghĩa quyết định. Một nghi lễ truyền thống chỉ thực sự được gìn giữ khi những người nắm giữ di sản tiếp tục thực hành, hiểu rõ ý nghĩa và chủ động trao truyền cho thế hệ sau.
Với hoạt động phục dựng Lễ hội Cúng máng nước tại Trà Leng, các nghệ nhân, già làng, thầy cúng, trưởng thôn và người có uy tín trong cộng đồng M’Nông tham gia vào quá trình lựa chọn nội dung, thống nhất trình tự và trực tiếp thực hành nghi lễ. Đây là cơ sở quan trọng để hoạt động phục dựng phù hợp với phong tục, tập quán và điều kiện thực tế của địa phương, đồng thời tôn trọng những tri thức văn hóa được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Bên cạnh việc tổ chức thực hành, quá trình phục dựng còn được tư liệu hóa thông qua ghi hình, chụp ảnh, ghi âm lời cúng trong phạm vi được cộng đồng cho phép, ghi chép trình tự nghi lễ, tìm hiểu vai trò của các chủ thể và thu thập ý kiến đánh giá của cộng đồng sau hoạt động. Các tư liệu này góp phần phục vụ công tác nghiên cứu, lưu trữ, xây dựng hồ sơ khoa học và phát huy giá trị di sản trong thời gian tới.
Đối với Bảo tàng Đà Nẵng, đây cũng là hoạt động gắn kết công tác nghiên cứu, tư liệu hóa di sản với thực tiễn đời sống văn hóa tại địa phương. Thông qua sự phối hợp giữa bảo tàng, chính quyền và cộng đồng, những giá trị văn hóa truyền thống có thêm điều kiện được nhận diện, giới thiệu và lan tỏa đến công chúng.
Bảo vệ nguồn nước – gìn giữ sự sống và tương lai cộng đồng
Một trong những thông điệp quan trọng của hoạt động phục dựng là gắn bảo tồn di sản với nâng cao ý thức bảo vệ môi trường. Từ ý nghĩa tâm linh của lễ cúng máng nước, cộng đồng được khuyến khích nhận thức sâu sắc hơn về vai trò của rừng đầu nguồn, sự cần thiết của việc giữ gìn nguồn nước sạch và trách nhiệm sử dụng nguồn nước lâu dài, bền vững.
Điểm nhấn của chương trình là nghi thức ghi nhận sự phối hợp và bàn giao nguồn nước, hệ thống máng nước cho cộng đồng quản lý, bảo vệ và sử dụng. Thông qua việc xác định rõ trách nhiệm của các bên, hoạt động hướng đến việc nâng cao ý thức tự quản, phát huy tinh thần đoàn kết và khuyến khích người dân cùng chung tay gìn giữ nguồn nước phục vụ đời sống.
Bảo tàng Đà Nẵng và UBND xã Trà Leng thực hiện nghi thức bàn giao máng nước cộng đồng cho khu dân cư Bằng La, thôn Tak Xoai, xã Trà Leng
Bên cạnh đó, chương trình còn kết hợp các hoạt động giao lưu văn hóa, ẩm thực và sinh hoạt cộng đồng, tạo không gian gặp gỡ giữa đồng bào M’Nông với đại biểu, khách mời và các cộng đồng dân cư thuộc những dân tộc khác. Đây là dịp để tăng cường sự hiểu biết, tôn trọng khác biệt văn hóa và lan tỏa những giá trị tốt đẹp trong đời sống cộng đồng.
Có thể thấy, phục dựng Lễ hội Cúng máng nước của đồng bào M’Nông tại Trà Leng không chỉ hướng đến việc tái hiện một nghi lễ tín ngưỡng truyền thống mà còn góp phần khơi dậy ý thức gìn giữ bản sắc văn hóa, tăng cường sự gắn kết cộng đồng và nâng cao trách nhiệm đối với môi trường tự nhiên. Khi cộng đồng tiếp tục thực hành, trao truyền di sản và chủ động bảo vệ nguồn nước, những giá trị văn hóa truyền thống sẽ có thêm điều kiện hiện diện trong đời sống đương đại.
Phan Thị Ngọc Mỹ (Phòng Sưu tầm, Trưng bày và Bảo quản)
